Groetjes uit Xàtiva: kasteel, Borgias en Spaans stadsleven

Xàtiva ligt in het binnenland van de provincie Valencia, aan de voet van de Serra del Castell. Vanuit vrijwel iedere richting ziet u meteen het enorme kasteel boven de stad liggen. Daaronder ligt een compact historisch centrum vol kerken, herenhuizen, pleinen, fonteinen en straatjes die herinneren aan Iberiërs, Romeinen, Visigoten, Moren en de latere christelijke stad. Na de christelijke verovering groeide Xàtiva zelfs uit tot de tweede stad van het Koninkrijk Valencia.

Toch voelt Xàtiva niet als een museumstad. Het is de hoofdstad van de comarca La Costera en functioneert het hele jaar als regionaal centrum met winkels, scholen, gezondheidszorg, horeca en treinverbindingen. Valencia ligt op ongeveer drie kwartier tot een uur rijden en Xàtiva heeft bovendien een directe verbinding met València via de C2 van Cercanías.

Een kasteel dat eigenlijk uit twee kastelen bestaat

Het grote symbool van Xàtiva is het Castell de Xàtiva. Wie vanaf beneden kijkt, ziet één langgerekte vesting over de bergkam lopen, maar boven ontdekt u dat het complex bestaat uit Castell Menor en Castell Major. Het kleinere kasteel ligt op Iberische en Romeinse resten, terwijl het grotere deel vooral in de islamitische en christelijke middeleeuwen werd ontwikkeld.

De vesting speelde door zijn strategische positie gedurende eeuwen een belangrijke rol. Vanaf de berg kon de oude Via Augusta worden gecontroleerd en later werd het kasteel betrokken bij oorlogen tussen het Koninkrijk Valencia en Castilië, de Germanías en de Spaanse Successieoorlog. Het diende bovendien als staatsgevangenis voor belangrijke gevangenen.

Hannibal komt hier zelfs in de verhalen voor

Het Castell Menor is het oudste gedeelte. De toeristische route verwijst hier naar de Iberische prinses Himilce, die volgens de overlevering met Hannibal trouwde om een bondgenootschap tussen Iberiërs en Carthagers te bezegelen. Er bestaat zelfs een Balcón de Himilce en een zogenaamde Puerta de Aníbal.

Daarbij hoort wel een belangrijke nuance: de huidige poort is middeleeuws en dus niet daadwerkelijk de poort waardoor Hannibal ruim tweeduizend jaar geleden liep. Het verhaal hoort vooral bij de eeuwenoude strategische betekenis van deze berg en de legendes die daar later omheen zijn ontstaan.

Castell Major is het indrukwekkendste gedeelte

Het Castell Major is groter en beter bewaard gebleven. Na de verovering door Jaume I werd dit een van de belangrijkste verdedigingspunten op de route tussen Castilië en de hoofdstad van het Koninkrijk Valencia. Binnen de muren ziet u onder andere poorten, wachttorens, waterreservoirs, kapellen en oude gevangeniscellen.

Neem voor het kasteel echt de tijd. De afstanden binnen het complex zijn groter dan ze beneden lijken en door de ligging op de berg loopt u behoorlijk wat omhoog en omlaag. Daar staat een prachtig uitzicht tegenover over Xàtiva, de vallei van Bixquert en het omliggende landschap.

Sant Feliu brengt u terug naar de eerste christelijke stad

Op de helling onder het kasteel staat de Iglesia de Sant Feliu, een van de oudste kerken van het voormalige Koninkrijk Valencia. Ze werd in 1265 gebouwd na de verovering door Jaume I, op de plaats waar eerder de Visigotische kathedraal had gestaan.

Bijzonder is de galerij met zes Romeinse marmeren zuilen, afkomstig uit oudere gebouwen. Binnen bevindt zich een groot gotisch altaarstuk uit het begin van de vijftiende eeuw met 27 beschilderde panelen. Daarmee komen op één plek Romeinse, Visigotische, middeleeuws-christelijke en gotische geschiedenis samen.

La Seu: een kerk die na vier eeuwen nog altijd niet helemaal af is

Een tweede gebouw bepaalt samen met het kasteel de skyline: de Colegiata Basílica de Santa María, lokaal simpelweg La Seu genoemd.

De bouw begon aan het einde van de zestiende eeuw op de plaats van de voormalige moskee. De bedoeling was een gebouw met de uitstraling en afmetingen van een kathedraal, omdat Xàtiva graag opnieuw bisschopszetel wilde worden. De bouw sleepte echter meer dan vier eeuwen voort en het complex geldt zelfs tegenwoordig nog als onvoltooid.

Daar komt een leuke lokale uitdrukking vandaan: wanneer iets eindeloos duurt, zeggen Xativins dat het “dura més que l'obra de la Seu” – het duurt langer dan de bouw van La Seu.

Xàtiva gaf de wereld twee pausen

Een van de beroemdste families uit de Europese renaissance komt hier vandaan: de Borja, internationaal beter bekend als de Borgias.

Alfons de Borja werd paus Calixtus III en zijn neef Roderic de Borja werd later de beruchte paus Alexander VI. De familie bekleedde grote kerkelijke en politieke functies en werd door eeuwen van verhalen, boeken en films bijna legendarisch. Xàtiva presenteert zich daarom terecht als een van de belangrijkste plaatsen aan de Ruta de los Borja.

Alexander VI werd hier geboren én gedoopt

In het historische centrum staat de traditionele geboorteplaats van Alexander VI. Volgens historische getuigenissen werd Roderic de Borja hier geboren. Een klein stukje verder staat de Iglesia de Sant Pere, waar hij in 1432 werd gedoopt.

Ook op andere plaatsen komt de familie terug. Op het vijftiende-eeuwse Palau dels Borja bevinden zich familiewapens en in het museum van La Seu worden onder andere de kelk van Calixtus III en verschillende kunstwerken uit de Borja-periode bewaard.

Het leuke aan deze route is dat u geen afzonderlijk “Borgia-park” bezoekt: de plekken liggen gewoon verspreid door de echte oude stad.

Maar de beroemdste persoon in Xàtiva hangt ondersteboven

Vraag een inwoner naar Felipe V en de kans is groot dat het gesprek interessanter wordt.

Tijdens de Spaanse Successieoorlog koos Xàtiva de kant van de Habsburgse kandidaat. Nadat Bourbonse troepen de stad in 1707 hadden ingenomen, werd Xàtiva zwaar gestraft. De stad werd geplunderd en in brand gestoken en inwoners werden verdreven. Vervolgens werd zelfs geprobeerd de naam Xàtiva uit te wissen: de herbouwde plaats kreeg de naam Colonia Nueva de San Felipe. Pas in 1811 kreeg ze haar historische naam terug.

Daarom hangen ze de koning nog steeds verkeerd om

In het Museo de Bellas Artes – Casa de l'Ensenyança hangt een portret van Felipe V ondersteboven.

Het schilderij van de Xàtivaanse kunstenaar Josep Amorós werd in de twintigste eeuw omgedraaid als symbolische wraak voor de vernietiging van de stad. Inmiddels is het een van de bekendste beelden van Xàtiva en eigenlijk onderdeel van de lokale identiteit geworden.

De inwoners van Xàtiva worden bovendien nog altijd socarrats genoemd, letterlijk iets als ‘de verschroeiden’ of ‘de aangebranden’, eveneens een verwijzing naar de brand van 1707.

Dit is zo'n geschiedenis die u in Xàtiva honderd keer leuker uitgelegd krijgt dan in een algemeen geschiedenisboek.

Het Museo de Bellas Artes heeft veel meer dan Felipe V

Hoewel de omgekeerde koning de meeste aandacht krijgt, bezit het museum een van de belangrijkste openbare schilderkunstcollecties van de Comunitat Valenciana.

Er hangen werken en stukken verbonden met onder andere José de Ribera, Goya, Vicente López, Santiago Rusiñol, Benlliure en Antoni Miró. Het museum bevindt zich in de achttiende-eeuwse Casa de l'Ensenyança.

José de Ribera, internationaal bekend als Lo Spagnoletto / El Españoleto, werd zelf in Xàtiva geboren. Ook zijn naam komt daarom regelmatig in de stad terug.

Het Almodí brengt u nog duizenden jaren verder terug

Wilt u werkelijk bij het begin beginnen, ga dan naar het Museo del Almodí.

Het museum bevindt zich in de voormalige graanbeurs, voltooid in 1548, met een gotische gevel en renaissancebinnenplaats. De collectie loopt van het Paleolithicum via Iberiërs, Romeinen en Visigoten tot de islamitische periode.

U ziet er onder andere Romeinse inscripties, Iberische archeologie en een bijzondere elfde-eeuwse islamitische waterbak uit roze marmer uit de Sierra del Buixcarró.

Xàtiva had mogelijk de eerste papierindustrie van Europa

Een heel bijzonder hoofdstuk begint tijdens Al-Andalus.

Xàtiva kende in de islamitische periode een culturele en economische bloeitijd. De irrigatiekanalen rondom de stad werden ontwikkeld en er ontstond een belangrijke papierindustrie die door de lokale museum- en toeristische diensten als de eerste van Europa wordt beschouwd.

Papierproductie had via de islamitische wereld vanuit Azië het westen bereikt en Xàtiva groeide uit tot een belangrijk productiecentrum.

Daarmee heeft een stad die tegenwoordig vooral om haar kasteel bekendstaat dus ook een opmerkelijke plaats in de geschiedenis van Europees papier.

En vóór dat alles waren hier Neanderthalers

Net buiten de stad ligt het natuurgebied van de Cova Negra aan de Río Albaida.

Het gebied is sinds 2006 beschermd als Paraje Natural Municipal en beslaat ongeveer 57 hectare. De archeologische grot is van grote betekenis voor onderzoek naar het Midden-Paleolithicum en Neanderthalers. Er zijn menselijke resten en andere sporen van bewoning gevonden.

In het Museo del Almodí ziet u onder andere een reproductie van een Neanderthaler-schedelfragment dat tijdens vroege opgravingen in de Cova Negra werd gevonden.

Vanuit de stad kunt u er gewoon naartoe wandelen

Dat maakt Cova Negra extra leuk.

De officiële PR-V 78 begint bij de Fuente de los 25 Caños en volgt grotendeels het oude waterkanaal richting het natuurgebied. Het traject vanuit Xàtiva duurt volgens de toeristische dienst ongeveer anderhalf tot twee uur en is grotendeels vlak.

Langs de Río Albaida ziet u rivierbos met populieren en iepen, mediterrane planten en verschillende vogelsoorten. Ook L'Aventador, een grote rotswand, is bekend onder klimmers.

Een gotisch aquaduct midden in de natuur

Onderweg komt u bij Les Arcadetes d'Alboi.

Dit historische aquaduct telt negen spitsbogen en is ongeveer 200 meter lang. Het behoort tot het oude kanaal van Bellús naar Xàtiva, een middeleeuws watersysteem dat ongeveer tien kilometer langs de Río Albaida loopt.

Dat brengt ons bij nog een bijnaam van Xàtiva.

De stad van de duizend fonteinen

Xàtiva stond ooit bekend als “la ciudad de las mil fuentes” – de stad van de duizend fonteinen.

Dat getal was niet eens zo sterk overdreven: in de zeventiende eeuw zouden in de stad meer dan negenhonderd wateruitlopen hebben bestaan. Water werd via kanalen aangevoerd en verdeeld over monumentale koninklijke fonteinen, buurtfonteinen en enkele particuliere bronnen.

Vandaag bestaat er een Ruta de las Fuentes door het historische centrum. Een van de bekendste plekken is de Fuente Real de los 25 Caños.

Het waterverhaal loopt dus eigenlijk door de hele geschiedenis van Xàtiva: van islamitische irrigatiesystemen en fonteinen tot het middeleeuwse kanaal richting Cova Negra.

Plaza de la Trinitat is zo'n plek waar alles samenkomt

Wie door het oude centrum wandelt komt vanzelf langs Plaça de la Trinitat, een van de belangrijkste pleinen van middeleeuws Xàtiva.

Historische paleizen, kloostergebouwen en een monumentale fontein maken dit een mooie plek om even niet door te lopen naar het volgende monument. De oude stad werd in 1982 uitgeroepen tot historisch-artistiek ensemble.

Xàtiva is eigenlijk precies zo'n stad waar het loont om af en toe de toeristische route los te laten.

En dan komt midden augustus de Fira

De Fira d'Agost is een van de oudste nog bestaande jaarmarkten van Spanje.

Jaume I verleende Xàtiva in 1250 het koninklijke privilege om de markt te organiseren. Oorspronkelijk draaide die vooral om de handel in vee, maar tegenwoordig worden attracties, handel, muziek, cultuur, sport en gastronomie gecombineerd. De Fira heeft de status Fiesta de Interés Turístico Nacional.

Traditioneel wordt de Fira rond 15 tot en met 20 augustus gehouden.

In 2026 was het alweer editie 776

De editie van 2026 bracht opnieuw duizenden mensen naar Xàtiva. Het kermis- en handelsgedeelte telde meer dan 200 exposanten en 26 attracties, terwijl in verschillende delen van de stad muziek, theater, kinderactiviteiten en andere evenementen werden georganiseerd.

De 776e editie eindigde op 20 augustus, al moesten enkele onderdelen door zwaar weer worden aangepast of uitgesteld.

Dat aantal – 776 edities – zegt eigenlijk genoeg over hoe diep de Fira in de stad geworteld is.

Ook Corpus Christi is hier veel meer dan een kerkprocessie

De Corpus Christi-processie van Xàtiva bevat een enorme reeks traditionele dansen en figuren.

Gegants, Nanos, Cavallets, Arquets, Turcs, La Magrana en La Moma trekken samen met Bijbelse figuren door de stad. In de officiële processieopstelling staan tientallen afzonderlijke dansen, groepen en personages.

Het is opnieuw een voorbeeld van een plaats waar feesttradities niet alleen voor bezoekers worden georganiseerd, maar door scholen, muziekverenigingen, dansgroepen en inwoners zelf worden gedragen.

Arròs al forn hoort bij Xàtiva

Na al die geschiedenis wordt het tijd voor eten.

Het bekendste gerecht is arròs al forn, rijst uit de oven. Het gerecht wordt in een aardewerken schaal bereid en bevat traditioneel onder andere kikkererwten, vlees, knoflook, morcilla, aardappel en tomaat. Vroeger brachten gezinnen hun schalen naar de gemeenschappelijke houtoven en haalden ze later weer op. Daardoor kreeg het gerecht de bijnaam arròs passejat – de ‘gewandelde rijst’.

Xàtiva is een van die plaatsen waar wij dus niet automatisch paella zouden bestellen.

Hier hoort eigenlijk een goede arròs al forn bij de dag.

Arnadí voor na het eten

Het traditionele dessert is arnadí.

Dit zoete gerecht wordt voornamelijk gemaakt van pompoen en amandel en heeft duidelijke wortels in de islamitisch-Andalusische keuken. De opvallende kegelvorm doet zelfs enigszins denken aan een Noord-Afrikaanse tajine.

Een ander traditioneel gebak is almoixàvena, gemaakt met onder andere eieren, bloem, suiker en kaneel.

Met arròs al forn en arnadí heeft u dus meteen een behoorlijk Xàtivaanse lunch.

Sinaasappels, jonge knoflook en wijn

De omgeving van La Costera is daarnaast sterk agrarisch.

Sinaasappels zijn belangrijk en ajos tiernos, jonge knoflook, worden als typisch streekproduct genoemd. Verder ligt Xàtiva dicht bij wijngebieden richting Moixent, La Font de la Figuera en Fontanars dels Alforins, waar wijnen onder de DO Valencia worden geproduceerd.

Dat maakt de regio ook leuk om te combineren met routes door het binnenland.

Xàtiva is verrassend goed verbonden met Valencia

Voor permanent wonen is de spoorverbinding een belangrijk voordeel.

Het station ligt op ongeveer tien minuten lopen van het historische centrum. De C2 van Cercanías verbindt Xàtiva rechtstreeks met València en rijdt verder richting Moixent. Daarnaast stoppen er verschillende regionale treinen.

Met de auto ligt Xàtiva eveneens gunstig aan de A-7. De toeristische dienst rekent onder normale omstandigheden ongeveer 48 minuten naar Valencia en ongeveer 1 uur en 15 minuten naar Alicante.

Dat is een belangrijk verschil met veel kleinere plaatsen in het binnenland.

Wonen in Xàtiva

Wonen in Xàtiva is vooral interessant voor wie Spaans stadsleven wil zonder direct in een grote metropool als Valencia terecht te komen.

Het centrum heeft appartementen, traditionele stadswoningen en historische panden. Buiten het oude centrum vindt u modernere woonwijken waar parkeren en dagelijks verkeer vaak eenvoudiger zijn.

Voor grotere woningen komt Bixquert in beeld, de groene vallei aan de andere kant van het kasteel. Het gemeentebestuur noemt dit expliciet een woongebied en meldde in 2026 ongeveer 1.278 inwoners in deze zone.

Daar vindt u aanzienlijk vaker vrijstaande woningen en grotere percelen.

Centrum of Bixquert?

Het verschil is groot.

In het centrum loopt u naar winkels, restaurants, scholen en het station. U krijgt historische straten en echt stadsleven, maar ook smallere wegen en oudere gebouwen.

In Bixquert krijgt u eerder natuur, privacy, tuin en uitzicht richting de bergen of het kasteel, maar wordt een auto veel belangrijker.

Wie permanent naar Xàtiva wil verhuizen, zouden wij daarom beide kanten laten zien voordat er überhaupt huizen worden geselecteerd.

Een oud huis vraagt om andere controles

In een stad met zoveel historische bebouwing is de staat van het gebouw belangrijk.

Bij oudere woningen zouden wij onder andere letten op constructie, dak, vocht, installaties, toegankelijkheid en eventuele beschermde elementen. Bij appartementen zijn de staat van de comunidad, lift en toekomstige gemeenschappelijke werkzaamheden belangrijk.

Bij vrijstaande woningen en fincas buiten de stedelijke kern komen daarnaast grondclassificatie en correcte registratie van zwembad, aanbouwen en bijgebouwen om de hoek kijken.

Een mooi oud huis onder het kasteel kan fantastisch zijn, maar geschiedenis betekent soms ook onderhoud.

Emigreren naar Xàtiva

Voor wie wil emigreren naar Spanje maar niet afhankelijk wil zijn van een sterk internationale kustgemeenschap, vinden wij Xàtiva interessant.

Het is duidelijk een Valenciaanse en Spaanse stad. Valenciaans hoort u veel en het lokale verenigings- en feestleven speelt een grote rol. Tegelijkertijd zijn de voorzieningen aanzienlijk uitgebreider dan in kleine bergdorpen.

Daarnaast geeft de treinverbinding met Valencia extra mogelijkheden voor werk, studie en stedelijke voorzieningen zonder dat u dagelijks midden in Valencia hoeft te wonen.

En waar is dan de zee?

Die ligt natuurlijk niet voor de deur.

Xàtiva is een echte binnenlandse stad. Wie iedere ochtend naar het strand wil wandelen, moet hier niet zoeken.

Gandía en de stranden van de Costa Valencia liggen wel binnen bereik voor een dag aan zee, terwijl Valencia in de andere richting eveneens goed bereikbaar is. Het voordeel van Xàtiva zit dus niet in strand op loopafstand, maar in stad, geschiedenis, natuur en bereikbaarheid.

Voor sommige woningzoekers is dat precies de combinatie die ze zoeken.

Waarom Xàtiva het ontdekken waard is

Begin wat ons betreft vroeg met het kasteel. Loop zowel Castell Menor als Castell Major en daal daarna via Sant Feliu af naar het historische centrum.

Bekijk La Seu, volg een stuk van de Borja-route en ga vervolgens vooral het Museo de Bellas Artes binnen om Felipe V ondersteboven te zien.

Lunch met arròs al forn en arnadí.

Reserveer een andere ochtend voor de wandeling vanaf de Fuente de los 25 Caños richting Cova Negra.

En bent u er halverwege augustus, dan hoeft u helemaal geen programma te maken: tijdens de Fira komt de hele stad vanzelf naar u toe.

Een dubbel kasteel, twee Borgia-pausen, Neanderthalers, honderden fonteinen, eeuwenoude jaarmarkt en een koning die na meer dan driehonderd jaar nog steeds niet rechtop mag hangen.

Groetjes uit Xàtiva!